Skip to main content
DharmaSangrah
Search the library

Sacred Scripture / Chapter 2

Chapter 2: Sankhya Yoga

72 published verses from Srimad Bhagavad Gita (सांख्ययोगः). The Yoga of Knowledge and the Eternal Self. Chapter 2 is the philosophical heart and cornerstone of the entire Bhagavad Gita. Lord Krishna begins His divine teaching by expounding the immortality of the soul (Atman), the transient nature of the physical body, the supreme dignity of Swadharma, the transformative practice of Nishkama Karma Yoga, and the serene characteristics of the Sthitaprajna (sage of steady wisdom).

Verses in this chapter

Explore original Sanskrit, word-by-word padartha, trilingual translations, commentary, reflections, and modern life applications.

72 verses

Section:

Verse 2.1

सञ्जय उवाच

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥१॥

taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam | viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||1||

Sanjaya said: Seeing Arjuna overwhelmed by compassion, his eyes troubled and filled with tears, and grieving, Madhusudana spoke these words.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.2

श्रीभगवानुवाच

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥

kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam | anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||2||

The Lord said: Arjuna, where has this confusion come from at this crisis? It is unworthy of the noble, leads neither to heaven nor to honour.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.3

श्रीभगवानुवाच

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥३॥

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate | kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||3||

Partha, do not yield to faintheartedness; it does not befit you. Abandon this petty weakness of heart and rise, scorcher of foes.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.4

अर्जुन उवाच

कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥४॥

kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana | iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||4||

Arjuna said: Madhusudana, how can I fight Bhishma and Drona with arrows in battle? Both deserve my reverence, destroyer of enemies.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.5

अर्जुन उवाच

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५॥

gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke | hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||5||

Better to live by begging here than to kill these great teachers. If I killed them, though they seek material gain, my pleasures would be stained with blood.

13 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.6

अर्जुन उवाच

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥६॥

na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ | yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||6||

We do not know which is better: that we conquer them or they conquer us. Dhritarashtra's sons, whom we would not wish to survive after killing, stand before us.

15 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.7

अर्जुन उवाच

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः । यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥७॥

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ | yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||7||

My disposition is overcome by helplessness, and my mind is confused about dharma. Tell me decisively what is truly good. I am your disciple; instruct me, who has sought refuge in you.

17 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.8

अर्जुन उवाच

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८॥

na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām | avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||8||

I see nothing that could remove this grief drying up my senses, even if I gained a prosperous, unrivalled kingdom on earth or sovereignty over the gods.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.9

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥९॥

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa | na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||9||

Sanjaya said: Having spoken thus to Hrishikesha, Gudakesha, the scorcher of foes, told Govinda, “I will not fight,” and fell silent.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.10

सञ्जय उवाच

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥१०॥

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata | senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||10||

Sanjaya said: Bharata, between the two armies Hrishikesha, as though smiling, spoke these words to the grieving Arjuna.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.11

श्रीभगवानुवाच

अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥११॥

aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase | gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||11||

The Lord said: You grieve for those who should not be grieved for, yet speak words of wisdom. The wise do not mourn either the living or the dead.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.12

श्रीभगवानुवाच

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥१२॥

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ | na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||12||

There was never a time when I did not exist, nor you, nor these kings; nor shall any of us cease to exist hereafter.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.13

श्रीभगवानुवाच

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥१३॥

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||13||

As the embodied self passes through childhood, youth, and old age in this body, so it attains another body. The discerning are not confused by this.

13 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.14

श्रीभगवानुवाच

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥१४॥

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ | āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||14||

Kunti's son, contact of the senses with their objects brings cold and heat, pleasure and pain. These come and go and are impermanent; endure them, Bharata.

8 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.15

श्रीभगवानुवाच

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१५॥

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha | samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||15||

Best of men, the steady person whom these experiences do not disturb, who remains balanced in pleasure and pain, becomes fit for immortality.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.16

श्रीभगवानुवाच

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६॥

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||16||

The unreal has no enduring being, and the real never ceases to be. Those who see truth have discerned the nature of both.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.17

श्रीभगवानुवाच

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥१७॥

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam | vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||17||

Know that which pervades all this to be indestructible. No one can bring about the destruction of this imperishable reality.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.18

श्रीभगवानुवाच

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥१८॥

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||18||

These bodies of the eternal, indestructible, immeasurable embodied self are said to have an end. Therefore, Bharata, fight.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.19

श्रीभगवानुवाच

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९॥

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||19||

Whoever thinks the self kills, and whoever thinks it is killed, neither understands. This self neither kills nor is killed.

14 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.20

श्रीभगवानुवाच

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥

na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ||20||

The self is never born and never dies; having existed, it does not cease to be. Unborn, eternal, everlasting, and ancient, it is not killed when the body is killed.

14 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.21

श्रीभगवानुवाच

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१॥

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam | kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||21||

Partha, how can one who knows this self as indestructible, eternal, unborn, and unchanging cause anyone to be killed or kill anyone?

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.22

श्रीभगवानुवाच

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi | tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī ||22||

As a person discards worn-out garments and takes new ones, so the embodied self leaves worn-out bodies and enters others that are new.

15 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.23

श्रीभगवानुवाच

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३॥

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||23||

Weapons do not cut this self, fire does not burn it, water does not wet it, and wind does not dry it.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.24

श्रीभगवानुवाच

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४॥

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||24||

This self cannot be cut, burned, wetted, or dried. It is eternal, all-pervading, stable, unmoving, and everlasting.

8 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.25

श्रीभगवानुवाच

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२५॥

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate | tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||25||

This self is said to be unmanifest, beyond thought, and unchanging. Knowing it thus, you should not grieve.

7 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.26

श्रीभगवानुवाच

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२६॥

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam | tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||26||

Even if you regard the self as continually being born and continually dying, mighty-armed one, you still should not grieve in this way.

15 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.27

श्रीभगवानुवाच

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२७॥

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||27||

Death is certain for one who is born, and birth is certain for one who has died. Therefore you should not grieve over what is unavoidable.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.28

श्रीभगवानुवाच

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२८॥

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata | avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||28||

Beings are unmanifest before their appearance, manifest in the middle, and unmanifest again at their end, Bharata. Why lament over this?

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.29

श्रीभगवानुवाच

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२९॥

āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ | āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||29||

One sees the self as a wonder; another speaks of it as a wonder, and another hears of it as a wonder. Yet even after hearing, one may not know it.

13 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.30

श्रीभगवानुवाच

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥३०॥

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata | tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||30||

The embodied self in everyone's body is always beyond being killed, Bharata. Therefore you should not grieve for any being.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.31

श्रीभगवानुवाच

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi | dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate ||31||

Considering your own duty too, you should not waver. For a warrior there is nothing better than a battle aligned with dharma.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.32

श्रीभगवानुवाच

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥३२॥

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam | sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||32||

Partha, fortunate are the warriors who encounter such a battle, arising unsought and opening the gate to heaven.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.33

श्रीभगवानुवाच

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥३३॥

atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi | tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||33||

If you do not undertake this battle aligned with dharma, you will abandon your own duty and honour and incur wrongdoing.

13 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.34

श्रीभगवानुवाच

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥३४॥

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām | sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ||34||

People will speak of your lasting dishonour. For one held in esteem, dishonour is worse than death.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.35

श्रीभगवानुवाच

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥३५॥

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ | yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ||35||

The great warriors will think you withdrew from battle out of fear. Those who once esteemed you will come to regard you lightly.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.36

श्रीभगवानुवाच

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६॥

avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ | nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||36||

Your enemies will speak many words that should not be spoken, belittling your ability. What could be more painful than that?

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.37

श्रीभगवानुवाच

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥३७॥

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm | tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||37||

If killed, you will attain heaven; if victorious, you will enjoy the earth. Therefore rise, Kunti's son, resolved to fight.

13 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.38

श्रीभगवानुवाच

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥३८॥

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau | tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||38||

Treat pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat alike; then engage in battle. In this way you will not incur wrongdoing.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.39

श्रीभगवानुवाच

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥३९॥

eṣā te'bhihitā sāṃkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu | buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||39||

This understanding has been explained through Sankhya; now hear it in relation to yoga. Joined with this understanding, Partha, you will free yourself from the bondage of action.

14 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.40

श्रीभगवानुवाच

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४०॥

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate | svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||40||

In this path no effort is lost and no adverse consequence arises from an incomplete beginning. Even a little of this dharma protects from great fear.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.41

श्रीभगवानुवाच

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥४१॥

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana | bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām ||41||

In this path, resolute understanding has a single focus, descendant of Kuru. The understanding of the irresolute branches endlessly in many directions.

8 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.42

श्रीभगवानुवाच

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥४२॥

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ | vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||42||

Partha, those without discernment, absorbed in declarations about the Vedas and claiming there is nothing else, speak this flowery language.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.43

श्रीभगवानुवाच

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥४३॥

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām | kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||43||

Filled with desire and aiming at heaven, they speak language promising rebirth and the fruits of action, rich in particular rites directed toward pleasure and power.

8 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.44

श्रीभगवानुवाच

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām | vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||44||

For those attached to pleasure and power, whose minds are carried away by that language, resolute understanding is not established in deep concentration.

8 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.45

श्रीभगवानुवाच

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥४५॥

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna | nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān ||45||

The Vedas concern the three gunas. Arjuna, go beyond the three gunas; be free of opposites, established in clarity, free from anxious acquiring and preserving, and self-possessed.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.46

श्रीभगवानुवाच

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥४६॥

yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake | tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||46||

Whatever purpose a well serves is fulfilled by water flooding everywhere. So is the purpose of all the Vedas fulfilled for a brahmana who knows.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.47

श्रीभगवानुवाच

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥४७॥

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana | mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi ||47||

Your scope is action alone, never its fruits. Do not make the fruits of action your motive, and do not become attached to inaction.

15 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.48

श्रीभगवानुवाच

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥४८॥

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya | siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||48||

Established in yoga, perform actions, Dhananjaya, abandoning attachment and remaining equal in success and failure. Such equanimity is called yoga.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.49

श्रीभगवानुवाच

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥४९॥

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya | buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||49||

Action driven by reward is far inferior to the yoga of understanding, Dhananjaya. Seek refuge in discernment; pitiable are those whose motive is the fruit.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.50

श्रीभगवानुवाच

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥५०॥

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte | tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||50||

One joined with understanding leaves behind both good and bad karmic results here. Therefore devote yourself to yoga; yoga is skill in action.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.51

श्रीभगवानुवाच

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥५१॥

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ | janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||51||

The wise, joined with understanding, relinquish the fruits born of action. Freed from the bondage of birth, they reach a state untouched by affliction.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.52

श्रीभगवानुवाच

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥५२॥

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati | tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||52||

When your understanding crosses the thicket of delusion, you will become dispassionate toward what has been heard and what remains to be heard.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.53

श्रीभगवानुवाच

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥५३॥

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā | samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ||53||

When your understanding, unsettled by what you have heard, becomes firm and unwavering in samadhi, then you will attain yoga.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.54

अर्जुन उवाच

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥५४॥

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava | sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||54||

Arjuna said: Keshava, what characterizes one whose wisdom is steady and who abides in samadhi? How does such a person speak, sit, and move?

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.55

श्रीभगवानुवाच

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥५५॥

prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān | ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||55||

The Lord said: When a person abandons all desires arising in the mind, Partha, and is content in the self through the self, that person is called one of steady wisdom.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.56

श्रीभगवानुवाच

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५६॥

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ | vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||56||

One whose mind is undisturbed in suffering, who does not crave pleasure, and who is free from attachment, fear, and anger is called a sage of steady understanding.

7 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.57

श्रीभगवानुवाच

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥५७॥

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham | nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||57||

One who clings to nothing, and on meeting either favourable or unfavourable circumstances neither exults nor hates, has established wisdom.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.58

श्रीभगवानुवाच

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥५८॥

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||58||

When a person withdraws the senses from their objects completely, as a tortoise draws in its limbs, that person's wisdom is established.

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.59

श्रीभगवानुवाच

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥५९॥

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ | rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||59||

Sense objects withdraw from one who abstains, but the taste for them remains. Even that taste disappears on seeing the higher reality.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.60

श्रीभगवानुवाच

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥६०॥

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ | indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||60||

Even in a discerning person who strives, Kunti's son, the turbulent senses can forcibly carry away the mind.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.61

श्रीभगवानुवाच

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६१॥

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ | vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||61||

Having restrained all the senses, remain disciplined and intent on me. The wisdom of one whose senses are under control is established.

13 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.62

श्रीभगवानुवाच

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥६२॥

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate | saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate ||62||

As a person dwells on sense objects, attachment to them arises. From attachment comes desire, and from desire comes anger.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.63

श्रीभगवानुवाच

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥६३॥

krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ | smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ||63||

From anger comes delusion; from delusion, confusion of memory; from loss of memory, destruction of discernment; and from loss of discernment, one comes to ruin.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.64

श्रीभगवानुवाच

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥६४॥

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran | ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||64||

But a self-disciplined person, moving among sense objects with senses under control and free from attraction and aversion, attains serenity.

7 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.65

श्रीभगवानुवाच

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥६५॥

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate | prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||65||

In serenity all one's sorrows diminish, and the understanding of a serene-minded person soon becomes firmly established.

9 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.66

श्रीभगवानुवाच

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥६६॥

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā | na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ||66||

For the undisciplined there is no settled understanding or sustained contemplation. Without contemplation there is no peace; without peace, how can there be happiness?

10 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.67

श्रीभगवानुवाच

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥६७॥

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate | tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||67||

When the mind follows the roaming senses, it carries away discernment as the wind drives a boat off course on water.

11 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.68

श्रीभगवानुवाच

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६८॥

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||68||

Therefore, mighty-armed one, the wisdom of a person whose senses are completely restrained from their objects is established.

8 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.69

श्रीभगवानुवाच

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥६९॥

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||69||

What is night for all beings is a time of wakefulness for the disciplined one. What beings are awake to is night for the sage who sees.

13 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.70

श्रीभगवानुवाच

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥७०॥

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat | tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||70||

As waters enter an ocean that is ever filled yet remains firmly steady, so all desires enter the person who attains peace, not the one who craves desires.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.71

श्रीभगवानुवाच

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥७१॥

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ | nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ||71||

The person who abandons all desires and lives without craving, without possessiveness and without ego, attains peace.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life

Verse 2.72

श्रीभगवानुवाच

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥७२॥

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati ||72||

This is the state grounded in Brahman, Partha. Having attained it, one is no longer deluded. Established in it even at life's end, one reaches liberation in Brahman.

12 Word PadarthaCommentaryModern Life